Rafał A. Witkowski
Honor
Z książki Imponderabilia. Opus Magnum

Z męstwem wiąże się honor.

Przez ludzi pozbawionych honoru brakuje dziś zaufania do pojęć takich, jak: historiozofia, postęp, utopia, tradycja, rozum, patriotyzm, republikanizm, realizm polityczny i skuteczność, zaangażowanie społeczne sztuki. I tak:

Historiozofia – w mniemaniu pospolitym ukształtowanym przez doświadczenie komunizmu, to mętne dopatrywanie się konieczności dziejowej i praw historii (jak w marksizmie);

Postęp – pojęcie to wykorzystywane było do walki państwa ze społeczeństwem o zrealizowanie konieczności dziejowej;

Utopia – niebezpieczna mrzonka, totalitaryzm, który kończy zawsze jeszcze gorzej niż zaczyna (wszak rewolucja pożera własne dzieci);

Tradycja – pojęcie nadużywane bezrefleksyjnie przez konserwatystów, którzy boją się i nie umieją iść na przód, sprostać nowym zadaniom;

Rozum – w posiadaniu owych ludzi bez honoru to sprawca wszystkich katastrof, jak totalitaryzmy, bomba atomowa (po jej zrzuceniu na Hiroshimę np. Kurt Vonnegut przestał wierzyć w naukę); (bomba atomowa wtedy nie pojawiłaby się, gdyby Japonia nie przystąpiła do Paktu Osi i nie była agresorem podczas II wojny światowej); Oppenhaimer – twórca bomby – przyczynił się do zakończenia II wojny światowej, a jak mu "podziękowały" USA, mówi film Nolana pt. Oppenhaimer)

Patriotyzm – przeistaczać się potrafi w nacjonalizm z dziwnym pojęciem honoru;

Republikanizm – D. Trumpowi udało się prawie go skompromitować;

Realizm polityczny i skuteczność – bywa koniunkturalizmem, konformizmem, oportunizmem, zdradą, brutalnością;

Zaangażowanie społeczne sztuki – przeobraziło się w służalczość wobec ideologii i polityków.

Sens pojęcia honoru nadszarpnął niestety A. Michnik, paradoksalnie, bo napisał w więzieniu PRL–owskim bardzo dobrą książkę Z dziejów honoru w Polsce. Niestety podczas przemian 1989 r. realizm polityczny rozumiany jak wyżej wziął w nim górę (a komunistycznego aparatczyka C. Kiszczaka nazwał człowiekiem honoru). Michnik mógłby, gdyby nie to, zapisać się w historii jako niekwestionowana ikona walki z komunizmem, jedna z wielu ikon i nie najważniejsza.

Przez prawdziwych ludzi honoru natomiast, takich jak Levinas, Tischner są pojęcia, które się podnosi na wyżyny oraz podnosi się to do czego lub do kogo się one odnoszą: Żydzi byli uważani przez Niemców hitlerowskich za podludzi, substytut. Levinas zaś mówi nam o substytucji jako substancjalnej służbie Innemu (tkwi w tym żydowski mesjanizm Levinasa). Pojęcie Levinasa podkreśla godność ofiar nazizmu.

Godność jest niezbywalna, nadana przez Boga (według Jana Pawła II: jakaż musi być godność człowieka, skoro Chrystus umarł za niego na krzyżu); honor się zdobywa przez praktykowanie cnót. Honor się traci sprzeniewierzając się cnotom i zasadom lub uprawiając je dla poklasku. O honor się walczy – nie tylko o swój, lecz i o wspólnoty. Mieć honor to nie tylko wymagać szacunku, ale także oddawać należny szacunek innym.

Wypaczone pojęcie honoru dają filmy takie, jak trylogia pt. Ojciec chrzestny F. F. Coppoli (pod innymi względami świetna seria), w której bohaterowie w „imię honoru” w odwecie zabijają sobie bliskich. Bohaterowie ci są otoczeni jednak nimbem szlachetności i są lubiani przez widzów.

Michnik słusznie zauważył w przywoływanej wyżej książce, że służyć prawdzie to sprawa honoru, w przeciwieństwie do służby ideologii. Dzisiaj odpolitycznienie humanistyki (o co zabiegał już Nietzsche) jest sprawą honoru., która może nie przyniesie jej piewcom zbyt dużych apanaży, jednak jest tryumfem moralnym.

Jeśli ludzie tacy, jak Kiszczak mają być ludźmi honoru, niech przepracują, odpokutują swoje winy. Pokuta to nie tylko sprawa wiary, ale i honoru.

Warszawa, 2022 (/2026)
wszelkie prawa zastrzeżone